Tan, Yayın Koordinatörü Çağlar Cilara’nın, “Rize çayı mı, kaçak çay mı?” sorusuna, Rize’ye çayın son yüz yılda geldiğini, esasen Rize’nin tarihinde çay olmadığını, bir kişinin oraya gelip yerleşmesiyle Rize çayı diye bir şeyin ortaya çıktığını söyledi.
‘RİZE’YE ÇAY SON YÜZ YILDA GELDİ’
Tan, “Biliyorsunuz, Rize’ye çay son yüz yılda geldi. Esasen Rize’nin tarihinde çay yok.
Bir beyefendinin oraya gelip yetiştirmesiyle ‘Rize çayı’ diye bir şey ortaya çıktı. Benim tercihim kaçak çay ama Rize çayını içenlere de saygım var” sözlerini sarf etti.
Tan’ın Rize çayı ile ilgili yaptığı bu yorum sosyal medyada tartışma konusu oldu. Peki Rize’ye çay tarımı ne zaman geldi? İşte Rize’de çay tarımının tarihçesi:
1. İlk Gözlemler ve Bireysel Denemeler (1910’lar)
1912: Rize’de çay yetiştirmeye yönelik bilinen ilk bireysel girişim, dönemin Ziraat Odası Başkanı Hulusi Bey tarafından deneme amaçlı olarak gerçekleştirilmiştir.
1917: Halkalı Ziraat Mektebi öğretmenlerinden ziraatçi Ali Rıza (Erten), Birinci Dünya Savaşı sırasında Batum’da yaptığı incelemelerde bölgenin iklim ve mikro-klima yapısının Rize ile büyük benzerlik taşıdığını tespit etmiş; Rize’de çay yetişebileceğini vurgulayan detaylı bir rapor hazırlayarak devletin dikkatini bu bölgeye çekmiştir.
2. Yasal Zeminin Kurulması: Zihni Derin Dönemi (1920’ler)
1924: Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde ilk Ziraat Genel Müdürü olarak görev yapan ve “Çayın Babası” olarak bilinen Zihni Derin, raporları inceleyerek bizzat Rize’ye gitmiş ve çay yetiştiriciliği için ilk somut adımları atmıştır.
16 Şubat 1924: Rize ve çevresinde çay, mandalina, portakal ve fındık yetiştirilmesine dair 407 sayılı Kanun meclisten geçerek kabul edilmiştir. Böylece çay tarımının yasal altyapısı oluşturulmuş ve bölgede Merkez Fidanlığı kurularak halka tohum dağıtımına başlanmıştır.
3. Arşivden Çıkan Yeni Gerçek: 1931 Yılı Hasadı
Yakın zamana kadar Rize’de sistemli çay dikiminin ve ürün alımının 1938’lerde başladığı kabul edilse de, Aralık 2025’te kamuoyuna yansıyan tarihi kayıtlar bu literatürü güncellemiştir:
Önemli Keşif: Dönemin Fidanlık Merkezi ziraat memurlarından Rauf Başar’ın gün yüzüne çıkan kişisel günlüklerine göre, Ziraat Çay Bahçesi adı verilen alanda sistemli çay dikim ve elle toplama işlemleri 1931 yılında fiilen başlamıştır. Arşiv kayıtları, ilk yapılan hasatlarda toplanan ve elle işlenen yaş çay miktarının o gün için yalnızca 35 kilogram olduğunu belgelemiştir.
4. Büyük Çaplı Üretim ve Teşkilatlanma (1930’ların Sonu)
1937: Tarım Bakanlığı Başmüşavirliğine atanan Zihni Derin’in koordinatörlüğünde, sistemli üretime geçmek için Gürcistan’dan (Sovyetler Birliği) 2.000 kg çay tohumu getirilmiş ve Rize Hayrat Fidanlığı kurulmuştur.
1938: İlk devlet çay teşkilatı kurularak bilimsel araştırmalar yapmak üzere bir laboratuvar faaliyete geçirilmiştir. Batum’dan getirilen ek 30.500 kg tohumla büyük fidanlıklar (Fener Fidanlığı vb.) oluşturulmuştur. Aynı yıl, kurulan bu bahçelerden toplanan 135 kilo yaş çay yaprağından işlenen 30 kilo kuru çay örnek olarak Ankara’ya gönderilmiştir.
5. Endüstrileşme ve Fabrikalaşma (1940’lar ve Sonrası)
1947: Modern ve seri üretime geçebilmek amacıyla kurulan ilk yerel çay fabrikası Rize’de (Fener Mahallesi) faaliyete geçmiştir. Fabrikanın makineleri İkinci Dünya Savaşı nedeniyle İngiltere’den yıllarca gecikmeli olarak getirilebilmiştir.
1958: Rize’de üretim kalitesini ve verimini artırmak için ilk bölgesel Çay Araştırma Enstitüsü kurulmuştur.
1965: Türkiye’deki yerli kuru çay üretimi, iç tüketimin tamamını karşılayacak kapasiteye ulaşmış, dışarıdan çay ithalatı durdurulmuş ve Türkiye kendi ürettiği çayı ihraç eden bir konuma yükselmiştir.
Özetle; Rize’de çayın toprakla buluşma denemeleri 1912 yılına kadar uzanmaktadır. Tarımın yasal ve kurumsal temelleri 1924 yılında atılmış, güncel belgelere göre sistemli dikim ve ilk küçük hasat 1931’de yapılmış, büyük çaplı devlet destekli ekimler 1937-1938 yıllarında başlamış ve endüstriyel üretime ise 1947’de ilk fabrikanın kurulmasıyla geçilmiştir.”
