Türkiye enerji piyasası, son yılların en belirgin çelişkilerinden birini yaşıyor. Enerji Piyasaları İşletme A.Ş. (EPİAŞ) bünyesindeki Gün Öncesi Piyasası’nda (GÖP) elektrik fiyatlarının bazı saatlerde sıfır TL’ye kadar düşmesine rağmen, sanayici, esnaf ve vatandaşlar yüksek elektrik faturalarıyla karşı karşıya kalmaya devam ediyor.
Tekirdağ Büyükşehir Belediyesi Genel Sekreteri Doç. Dr. Ergül Halisçelik, konuya ilişkin yaptığı değerlendirmede, elektrik üretiminin yüzde 83’ünün özel sektör tarafından gerçekleştirildiğini belirtti. Elektrik maliyetlerinin gerekçe gösterilerek üretim maliyetlerine zam yapıldığı, ulaşım tarifelerinin artırıldığı ve belediyelerin enerji giderlerinden şikayetçi olduğu bir ortamda, piyasalarda oluşan ucuz elektriğin toplumsal refaha neden dönüşmediği sorusu önem kazanıyor. Dağıtım ve perakende satışın da özel şirketlerin kontrolünde olması, bu çelişkiyi daha da derinleştiriyor.
Küresel ekonomi ve yeşil dönüşüm ekseninde yaşanan enerji dönüşümünün en kritik yansımalarından biri elektrik piyasalarında görülüyor. Türkiye’nin yenilenebilir enerji alanındaki kapasite artışına rağmen, enerji piyasasında yeni ve derin bir çelişki ortaya çıkıyor. Özellikle bahar aylarında günün belirli saatlerinde elektrik fiyatlarının sıfır TL seviyelerine kadar gerilemesi, ilk bakışta olumlu gibi görünse de, meselenin arka planı daha karmaşık bir ekonomik ve yapısal soruna işaret ediyor.
Elektrik fiyatlarının sıfırlanmasının temel nedenleri arasında, hidroelektrik santrallerde su seviyelerinin yükselmesiyle üretim kapasitesinin artması, güneş ve rüzgâr santrallerinin toplam üretim içindeki payının büyümesi yer alıyor. Özellikle öğle saatlerinde güneş enerjisinin sisteme yoğun şekilde yüklenmesi ve talebin mevsimsel olarak düşük kaldığı dönemlerle birleşmesi, piyasada ciddi bir arz fazlası yaratıyor. Elektrik depolanamadığı için, bu arz baskısı fiyatları hızla aşağı çekiyor. Güneş ve rüzgâr santrallerinin düşük marjinal üretim maliyetleri nedeniyle çoğu zaman “0 TL’den satış” teklifi verebilmesi de fiyatların sıfırlanmasına yol açıyor.
Ancak bu durum, sistemde herkesin kazandığı anlamına gelmiyor. Fiyatlar sıfırlanırken, bazı üreticiler devlet garantileri sayesinde gelirlerini korurken, serbest piyasada faaliyet gösteren birçok yatırımcı zararına üretim yapmak zorunda kalıyor. Daha da önemlisi, borsadaki bu ucuzluk vatandaşın faturasına aynı ölçüde yansımıyor.
Kamuoyunda elektrik faturaları genellikle sadece “elektriğin fiyatı” üzerinden değerlendiriliyor. Oysa konut abonelerinin kullandığı ulusal tarife sistemi, üretimden dağıtıma, vergilerden kamu desteklerine kadar uzanan çok katmanlı bir fiyatlama mekanizmasından oluşuyor. Faturanın en görünür kısmı olan “aktif enerji bedeli” doğrudan üretim maliyetlerinden ve piyasa fiyatlarından etkilenirken; dağıtım bedelleri, iletim maliyetleri, sistem kullanım giderleri, vergiler ve sübvansiyon politikaları da tarifeye yansıtılıyor.
Sistemin en kritik ve kamuoyu tarafından en az bilinen boyutu ise sübvansiyon mekanizmasıdır. Devlet destekleri faturada ayrı bir kalem olarak görünmüyor; doğrudan tarife yapısının içine gömülü şekilde uygulanıyor. Vatandaşın ödediği rakam, devletin hangi maliyetin ne kadarını tüketiciye yansıtmayı tercih ettiğine göre belirleniyor. Son dönemde vatandaşın hissettiği yüksek fatura artışlarının temel nedeni, yalnızca enerji maliyetlerindeki yükseliş değil; sübvansiyon mekanizmasının kapsamının daraltılmasıdır. Yani devletin daha önce üstlendiği maliyetlerin daha büyük kısmı doğrudan tüketicinin omzuna yüklenmektedir. Bu nedenle EPİAŞ’ta elektrik fiyatları bazı saatlerde sıfıra kadar düşse bile, bu ucuzluk aynı ölçüde faturaya yansımamaktadır.
